Cát nhân tạo đang từng bước khẳng định vai trò chiến lược trong ngành xây dựng, chủ động nguồn cung, kiểm soát chất lượng, giảm áp lực tài nguyên thiên nhiên và phù hợp với định hướng phát triển bền vững của ngành xi măng – vật liệu xây dựng trong giai đoạn tới.

Cát nhân tạo (còn gọi là cát nghiền) là loại cát xây dựng được sản xuất bằng công nghệ nghiền cơ học từ đá tự nhiên (đá vôi, đá bazan, granite…) hoặc từ phế thải công nghiệp như xỉ, bê tông phế, đá thải mỏ, thay vì khai thác trực tiếp từ lòng sông hay bãi bồi.

Tại Việt Nam, tình trạng khan hiếm cát tự nhiên không xảy ra đột ngột, mà hình thành rõ nét theo lộ trình từ khoảng năm 2015–2017, và trở nên nghiêm trọng từ giai đoạn 2018–2020 đến nay. Trong vài năm trở lại đây, thị trường vật liệu xây dựng chứng kiến sự suy giảm rõ rệt của nguồn cung cát tự nhiên. 

Trữ lượng cát lòng sông ngày càng cạn kiệt, trong khi hoạt động khai thác bị siết chặt bởi các yêu cầu bảo vệ lòng – bờ – bãi sông, kiểm soát sạt lở và tác động môi trường. Nhiều quy định mới buộc giấy phép khai thác phải giới hạn khung thời gian trong ngày (từ 5h đến 19h), đồng thời tăng cường giám sát sản lượng, phương tiện và khu vực khai thác, khiến nguồn cung cát tự nhiên trở nên thiếu ổn định và khó dự báo.

Trong bối cảnh đó, cát nhân tạo (cát nghiền) đang chuyển vai trò từ giải pháp “bù đắp tạm thời” sang một cấu phần nguồn cung vật liệu chủ lực của ngành xây dựng. Không chỉ giải quyết bài toán thiếu hụt cát, cát nhân tạo còn phù hợp với xu hướng tái cấu trúc chuỗi cung ứng vật liệu theo hướng công nghiệp hóa, kiểm soát chất lượng và phát triển bền vững.

Chủ động nguồn cung và chất lượng vật liệu

Khác với cát tự nhiên phụ thuộc lớn vào điều kiện địa chất – thủy văn và giấy phép khai thác, cát nhân tạo được sản xuất từ đá xây dựng thông qua các dây chuyền nghiền – sàng – rửa hiện đại. 

Điều này cho phép doanh nghiệp chủ động sản lượng theo nhu cầu thị trường, đồng thời kiểm soát chặt chẽ các chỉ tiêu kỹ thuật như mô đun độ lớn, hàm lượng hạt mịn, tạp chất hay cấp phối hạt.

Với bê tông thương phẩm và bê tông đúc sẵn, sự ổn định về chất lượng cát là yếu tố then chốt giúp kiểm soát mác bê tông, giảm hao xi măng và hạn chế rủi ro kỹ thuật trong thi công.

Tận dụng hiệu quả tài nguyên khoáng sản

Cát nhân tạo cho phép gia tăng giá trị từ đá xây dựng và phế thải mỏ, đặc biệt tại các mỏ đá vôi, đá xây dựng đã và đang khai thác cho xi măng, bê tông, hạ tầng giao thông. 

Thay vì chỉ sử dụng đá khối hoặc đá dăm, doanh nghiệp có thể khép kín chuỗi khai thác – chế biến – tiêu thụ, giảm lượng đá thải, đồng thời nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên. Đây cũng là hướng đi phù hợp với yêu cầu kinh tế tuần hoàn trong ngành vật liệu xây dựng.

Giảm áp lực môi trường và xã hội

Việc hạn chế khai thác cát lòng sông giúp giảm nguy cơ sạt lở, xâm thực bờ sông, ảnh hưởng đến dân cư và hạ tầng. Cát nhân tạo, nếu được đầu tư công nghệ đúng mức, có thể kiểm soát tốt bụi, tiếng ồn và nước thải trong quá trình sản xuất, qua đó giảm tác động môi trường so với khai thác cát tự nhiên tràn lan.

Về dài hạn, đây là giải pháp cân bằng giữa nhu cầu vật liệu ngày càng tăng của xây dựng và yêu cầu bảo vệ hệ sinh thái tự nhiên.

Phù hợp xu hướng công nghiệp hóa chuỗi cung ứng VLXD

Ngành xây dựng đang chuyển dần từ mô hình “vật liệu khai thác – sử dụng phân tán” sang mô hình sản xuất vật liệu theo tiêu chuẩn, quy mô công nghiệp. 

Cát nhân tạo là mắt xích quan trọng trong xu hướng này, đặc biệt khi gắn với bê tông thương phẩm, bê tông đúc sẵn và các dự án hạ tầng lớn, nơi yêu cầu cao về tính đồng nhất và truy xuất nguồn gốc vật liệu.

Triển vọng phát triển trong trung và dài hạn

Trong bối cảnh đầu tư công, nhà ở xã hội và hạ tầng giao thông tiếp tục được đẩy mạnh, nhu cầu cát xây dựng sẽ duy trì ở mức cao. Khi nguồn cát tự nhiên ngày càng bị hạn chế, cát nhân tạo không chỉ là lựa chọn thay thế mà sẽ trở thành xu hướng tất yếu, chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong tổng cung cát xây dựng.

Đối với doanh nghiệp xi măng, bê tông và khai thác đá, đầu tư bài bản vào cát nhân tạo không chỉ giúp thích ứng chính sách mà còn mở ra dư địa tăng trưởng mới, nâng cao sức cạnh tranh và tính bền vững của mô hình sản xuất – kinh doanh.